Կապանը Սյունիքի մարզի մարզկենտրոնն է, ռազմավարական կարևորություն ունեցող քաղաք՝ տեղակայված Հայաստանի հարավարևելյան մասում, Երևանից մոտ 320 կմ հարավ-արևելք։ Գտնվելով Ողջի գետի ափին, Խուստուփ լեռան հյուսիսային ստորոտին, քաղաքը ծովի մակարդակից 910 մ բարձրության վրա է։ «Կապան» անունը ծագում է «կիրճ, նեղ անցք երկու լեռների միջև» կամ «կիրճի նեղ մասում եղած ամուր դուռ» հասարակ անունից, ինչը ճշգրտորեն նկարագրում է նրա աշխարհագրական դիրքը։ 2015 թվականի դրությամբ Կապանի մշտական բնակչությունը կազմել է 42,700, իսկ 2017 թվականից այն դարձել է Կապան խոշորացված համայնքի կենտրոնը՝ ներառելով շրջակա գյուղական համայնքները։

Կապանն ունի խորը պատմական ժառանգություն՝ որպես բնակավայր հիշատակվելով հայ պատմագրության մեջ դեռևս 5-րդ դարի վերջերից։ 10-րդ դարի վերջերին այն բարձրացել է նշանավորության՝ դառնալով Սյունիքի թագավորության մայրաքաղաքը (հավանաբար 998-1001 թվականներին)։ Նրա դիրքը զգալի պաշտպանական առավելություններ է տվել՝ բնականորեն ամրացված լինելով հարավից և հյուսիսից Մեղրու և Բարգուշատի լեռներով, ինչպես նաև պաշտպանված լինելով արևմուտքից Բաղաբերդ և Բաղակու քար բերդերով։ Հյուսիսից Կապան գետը ձևավորել է խոր անտառապատ կիրճ, իսկ հարավից բարձրաբերձ և ժայռոտ Արևիքի լեռները քաղաքն անմատչելի են դարձրել։ Այս բնական ամրացումը նշանակում էր, որ քաղաքի միայն արևելյան կողմն էր արհեստական պարիսպների կարիք ունենում։

Քաղաքն արագ զարգացել է և նշանավոր կերպով վերակառուցվել ու պարսպապատվել է Ջվանշիր Սիսակյանի որդու՝ Ձագիկ Գ իշխանի կողմից 9-րդ դարի վերջին և 10-րդ դարի սկզբին։ Չնայած իր ամրությանը՝ Կապանը բախվել է զգալի մարտահրավերների, ներառյալ 1103 թվականին Չորթմանի առաջնորդությամբ սելջուկ թուրքերի կողմից ավերիչ արշավանքը, որը քաղաքը փլատակների է վերածել։ Թեև այն շարունակել է գոյություն ունենալ որպես բնակավայր դարեր շարունակ, նրա քաղաքային կարգավիճակը նվազել է։ Կապանի մոտ գտնվող Հալիձորի բերդը 1720-ականներին դարձել է դիմադրության խորհրդանիշ՝ ականատես լինելով Դավիթ Բեկի գլխավորությամբ հերոսական ինքնապաշտպանական մարտերին, որի հզոր արձանն այժմ կանգնած է քաղաքում։ Օտարերկրյա տիրապետության և անունների փոփոխությունների (Ղափան) շրջաններից հետո, Հայաստանի անկախությունից հետո քաղաքը հպարտորեն վերականգնել է իր պատմական Կապան անունը։

Պատմամշակութային հուշարձաններ:

Կապանը և նրա շրջակայքը հարուստ են պատմական հուշարձաններով, որոնք պատմում են նրա հարատև անցյալի մասին։ Նշանավոր վայրերն են.

• Կատարավանք եկեղեցի և ամրոց: Թվագրվում է 10-18-րդ դարերով, այս համալիրը կանգուն է նախկին «Կատար» բնակավայրի տարածքում՝ ցուցադրելով դարեր շարունակ վանական և պաշտպանական ճարտարապետություն։
• Կկոց Քար ամրոց: 10-րդ դարի ամրոց, որն արտացոլում է տարածաշրջանի ռազմավարական կարևորությունը։
• Հալիձորի ամրոց: Հայտնի է իր բազմաթիվ դամբարաններով և 18-րդ դարի ազատագրական պայքարում ունեցած դերով։
• Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի: Վերակառուցվել է Դավիթ Բեկի կողմից 1723 թվականին՝ որպես քաղաքի տոկունության վկայություն։
• Վահանավանքի վանական համալիր: Հայկական վանական ճարտարապետության տպավորիչ օրինակ։
• Սուրբ Գրիգոր եկեղեցի: Հայտնի է իր բազմաթիվ հնագույն տապանաքարերով։

Կապանը՝ իր խորը պատմությամբ, ռազմավարական նշանակությամբ և պատմական վայրերի տպավորիչ բազմազանությամբ, ծառայում է որպես մշակութային և վարչական կենտրոն Սյունիքի սրտում։